วิมานเมฆ : "บ้าน" ขององค์พระปิยมหาราช สัญลักษณ์แรกแห่งความเป็นอารยสยาม

“พระที่นั่งวิมานเมฆ" สร้างขึ้นโดยพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ล้นเกล้ารัชกาลที่ 5 แล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2444 หลังจากพระองค์ฯ เสด็จกลับจากประพาสยุโรปครั้งที่ 1 โดยทรงเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกจากทวีปเอเชียที่เสด็จพระราชดำเนินเยือนทวีปยุโรป เพื่อสานสัมพันธไมตรีแก่นานาประเทศในท่ามกลางยุคล่าอาณานิคม

พระที่นั่งวิมานเมฆเป็นอาคาร "หลังแรก" ในโครงการพระราชดำริในการสร้าง "วังสวนดุสิต" ซึ่งต่อมาเป็นตั้งของพระที่นั่งอัมพรสถาน พระที่นั่งอภิเศกดุสิต พระที่นั่งราชฤทธิ์รุ่งโรจน์ พระที่นั่งอนันตสมาคม ฯลฯ รวมถึงพระตำหนักจิตรลดารโหฐาน

รัชกาลที่ 5 ทรงจัดซื้อที่สวนและนาระหว่างคลองผดุงกรุงเกษมจรดคลองสามเสนด้วยพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ โปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์เป็นผู้ออกแบบพระที่นั่งวิมานเมฆ โดยสร้างข้ึนในรูปแบบสถาปัตยกรรมแบบวิคตอเรียน อันเป็นกระแสหลักของสถาปัตยกรรมในยุโรปและในโลกสมัยนั้น แสดงถึงความศิวิไลซ์และความเป็นอารยะของประเทศไทย

ทั้งนี้ ในปลายศตวรรษที่ 19 เป็นยุคตรงกับรัชสมัยของพระนางเจ้าวิคตอเรียแห่งอังกฤษ ซึ่งมีสถานะการขยายอาณานิคมออกไปอย่างกว้างขวางในโลกพร้อมๆ กับศิลปะสไตล์วิคตอเรียน ซึ่งมีลักษณะของการฟื้นฟูสไตล์กอธิค โรมาเนสก์ คลาสสิก บาโรค และร็อคโคโค กลับมาใช้ผสมผสานกันอย่างงดงาม

อาคารสถาปัตยกรรมสไตล์วิคตอเรียนซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นมาสเตอร์พีซของโลก ได้แก่ พระราชวัง Westminsterและ  Royal Albert Hall ในลอนดอน อาคาร Victoria Building ของมหาวิทยาลัยลิเวอร์พูล Manchester Town Hall และ Osborne House ที่ Isle of Wight ในสหราชอาณาจักร

ตัวอย่างอาคารที่อยู่อาศัยอื่นในโลกที่ได้รับอิทธิพลจากสถาปัตยกรรมวิคตอเรียน มีอาทิ Carson Mansion ในแคลิฟอร์เนีย และหมู่อาคารที่พักอาศัย Postcard Row ในซานฟรานซิสโก สหรัฐอเมริกา รวมถึงบ้านเรือนที่พบเห็นในซิดนีย์ ประเทศออสเตรเลีย หรือหมู่อาคารเก่าที่ยังเห็นอยู่ในมะละกา ประเทศมาเลเซีย

อาคารพระที่นั่งวิมานเมฆชั้นล่างก่ออิฐ ถือปูน ชั้นบนสร้างด้วยไม้สักทองทั้งหมด ทาด้วยสีครีมอ่อน และหลังคาสีแดง มีเฉลียง 2 ด้าน บริเวณที่ประทับส่วนพระองค์มีรูปทรง 8 เหลี่ยม ภายในตกแต่งด้วยกระดาษติดผนัง ตกแต่งโคมระย้า สะท้อนรูปแบบความเป็นวิคตอเรียน อาคารหลังนี้เป็นที่รู้จักกันในนามของเรือนไม้สักทองที่ใหญ่ที่สุดในโลก

ภายในพระที่นั่งฯ แบ่งเป็นโซนห้องชุด5 สี ได้แก่ สีฟ้า เขียว ชมพู งาช้าง และสีพีช โดยในสมัยนั้น ห้องสีฟ้าเป็นส่วนประทับของสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง อัครมเหสี ส่วนสีเขียว เป็นที่ประทับของเจ้านายผู้หญิงฝ่ายใน พระราชธิดา และเจ้าจอมสายสกุลบุนนาค และห้องสีงาช้าง เป็นที่ประทับของพระเจ้าบรมวงศ์เธอพระองค์เจ้านภาพรประภา กรมหลวงทิพยรัตนกิริฎกุลินี

ห้อง 8 เหลี่ยม คือบริเวณที่ประทับส่วนพระองค์ของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 นั่นเอง

ห้องท้องพระโรงซึ่งจัดเป็นหนึ่งห้องที่งดงามที่สุด ใช้เป็นห้องออกว่าราชการ ซึ่งเป็นที่ทราบกันดีว่าสำหรับการออกว่าราชการพระองค์ฯ ได้ยกเลิกการ "หมอบคลาน" เข้าเฝ้า และใช้วิธียืนเฝ้าตามลำดับชั้นแทนนับตั้งแต่ปี 2416 เป็นต้นมา

เป็นที่ประจักษ์ถึงพระราชกรณียกิจสำคัญต่างๆ ของล้นเกล้ารัชกาลที่ 5 ในการเปลี่ยนสยามเป็นอารยประเทศ ไม่ว่าจะเป็นการยกเลิกการหมอบคลานเข้าเฝ้า และเลิกทาส ซึ่งก่อนหน้านั้น ขนบธรรมเนียมของสยามประเทศเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ในเชิงลบจากชาวตะวันตกว่าเป็นการกดขี่ ล้าหลัง ป่าเถื่อน

ล้นเกล้ารัชกาลที่ 5 ทรงประทับอยู่ที่พระที่นั่งวิมานเมฆในระหว่างปี 2444-2449 ก่อนจะเสด็จพระราชดำเนินแปรพระราชฐานไปประทับที่พระที่นั่งอัมพรสถาน ซึ่งอยู่ภายในบริเวณของวังดุสิตเช่นเดียวกัน